معرفی اجمالی کتاب

میثم توکلی‌بینا در این اثر تلاش می‌کند نشان دهد که پروژه‌ی فکری ابوزید در بازخوانی متن مقدس (قرآن)، برخلاف ادعای صرفاً مدرن یا متأثر از hermeneutics غربی (همچون آراء گادامر، ریکور یا سوسور)، ریشه‌دار در سنت کلامی و عرفانی اسلامی است. عناوین و محورهای اصلی کتاب عبارتند از: متن به مثابه پدیده فرهنگی-زبانی: ابوزید قرآن را «متن» (Text) و در نتیجه محصول تعامل زبانی-فرهنگی در بستر عصر نزول می‌داند. پیوند معتزله و صوفیه در نگاه ابوزید: از معتزله، نگاه عقل‌گرا، توجه به مقولهٔ «خلق قرآن» (به معنای تجلی کلام در ظرف زمان و زبان بشر) و ارجحیت دلالت‌های زبانی و تاریخی را به ارث برده است. از صوفیه (به‌ویژه ابن‌عربی)، ایدهٔ معنای باطنی، سیالیت متن، و نقش تجربه‌ی درون‌ذاتی مخاطب در فهم متن را وام گرفته است؛ هرچند ابوزید نگاه عرفانی را به حوزه‌ی پدیدارشناسی زبان و فرهنگ منتقل می‌کند.

مقایسه آرای ابوزید (و تحلیل کتاب) با «حکمت متعالیه»

برای تحلیل و مقایسه این اثر با حکمت متعالیه، می‌توانیم مباحث را در چند محور بنیادین مقایسه کنیم:

۱. هستی‌شناسی متن و کلام الهی (حقیقت وحی)

• در نگاه ابوزید (و تأثیرپذیری از معتزله و صوفیه): کلام الهی در مرتبه نزول، امری حادث، زبانی و تاریخی است که در محدوده‌ی فرهنگ عرب جاهلی و صدر اسلام شکل گرفته است. متن، تابعی از فرهنگ است.
• در حکمت متعالیه (ملاصدرا): وحی، تنزل حقیقت از مرتبه عقول عالیه و لوح محفوظ به مرتبه نفس پیامبر (ص) و سپس تجلی در قالب الفاظ (حروف و اصوات) است. قرآن دارای مراتب وجودی است؛ مرتبه ظاهر آن با تاریخ و زبان درمی‌آمیزد، اما باطن آن «حقیقت متکثره و صمدانی» است که با زمان محدود نمی‌شود. ملاصدرا میان «حدوث لفظ» و «قدم معنا و حقیقت وحی» جمع می‌کند.

۲. تأویل و پویایی معنا

در نگاه ابوزید: تأویل به‌معنای بازخوانی متن در افق تاریخیِ مخاطب امروز است (هرمنوتیک ادبی و انتقادی). معنا ثابت نیست، بلکه در بستر «تفاعل میان متن و مفسر» مدام بازآفرینی می‌شود.