اگر بخواهیم النجاة را از منظر محتوای فلسفی بررسی کنیم، باید توجه داشت که این کتاب صرفاً یک «خلاصهٔ شفا» نیست؛ بلکه در بسیاری از مواضع، چکیدهٔ نظام فلسفی پختهٔ ابن‌سینا است. به همین دلیل، مطالعهٔ دقیق آن می‌تواند تصویری نسبتاً کامل از حکمت مشائی سینوی به دست دهد.
۱. بخش منطق: نظریهٔ علم و ابزار وصول به یقین
اهمیت منطق در نزد ابن‌سینا تنها در درست اندیشیدن نیست؛ بلکه منطق را «آلت» دستیابی به معرفت یقینی می‌داند. وی علم را به دو بخش بنیادین تقسیم می‌کند:
تصور (شناخت ماهیت اشیا)
تصدیق (حکم کردن به نسبت میان مفاهیم)
تصور از طریق حدّ حقیقی حاصل می‌شود و تصدیق از طریق قیاس برهانی. این تقسیم‌بندی بعدها به ستون اصلی منطق اسلامی تبدیل شد.
در بخش منطق، ابن‌سینا صرفاً شارح ارسطو نیست؛ بلکه نوآوری‌هایی دارد، از جمله:
تحلیل دقیق‌تر قضایا و جهات (ضرورت، امکان و امتناع)
توسعهٔ منطق موجهات
بازسازی نظریهٔ قیاس
تأکید بر نقش «حدّ» در کشف ماهیات
بسیاری از منطق‌دانان پس از او، از خواجه نصیر تا قطب‌الدین رازی، عملاً در فضای منطقی سینوی اندیشیده‌اند.

. بخش طبیعیات: فلسفهٔ طبیعت
طبیعیات النجاة صرفاً فیزیک به معنای امروزی نیست؛ بلکه مطالعهٔ موجودات مادی از حیث حرکت و دگرگونی است. ابن‌سینا موضوع علم طبیعی را:«جسم از آن حیث که در معرض حرکت و سکون است»می‌داند.
مهم‌ترین مباحث این بخش عبارت‌اند از:
الف) ماده و صورت
هر جسم طبیعی از دو رکن تشکیل شده است:
ماده (قوه)
صورت (فعلیت)
صورت است که به ماده تشخص نوعی می‌بخشد. مثلاً صورت اسب، ماده را به اسب تبدیل می‌کند.
ب) حرکت
ابن‌سینا حرکت را خروج تدریجی شیء از قوه به فعل می‌داند.
حرکت در چهار مقوله بررسی می‌شود:
کمّ
کیف
أین
وضع
این نظریه تا قرن‌ها اساس فلسفهٔ طبیعی جهان اسلام بود.
ج) نفس
از مهم‌ترین مباحث طبیعیات النجاة، نظریهٔ نفس است.
ابن‌سینا اثبات می‌کند که:
نفس انسانی حقیقتی مجرد است.
نفس، صورت بدن است اما وابسته به بدن نیست.
پس از مرگ باقی می‌ماند.
برهان مشهور «انسان معلّق در فضا» نیز برای اثبات آگاهی نفس از خویش و تجرد آن در همین منظومهٔ فکری قرار می‌گیرد. این بخش برای پژوهشگران معرفت نفس و سلوک، از مهم‌ترین قسمت‌های کتاب است؛ زیرا بسیاری از مبانی عرفان نظری بعدی بر همین مباحث استوار شد.
۳. بخش الهیات: قلب نظام فلسفی ابن‌سینا
الهیات النجاة را می‌توان عصارهٔ متافیزیک سینوی دانست.
موضوع این علم: «موجود بما هو موجود»است؛ یعنی نه موجود مادی، نه موجود ریاضی، بلکه اصل وجود.
الف) تمایز وجود و ماهیت
این شاید مهم‌ترین دستاورد فلسفهٔ ابن‌سینا باشد.
او نشان می‌دهد:ماهیتِ شیء غیر از وجود آن است.انسان بودن غیر از موجود بودن است.وجود امری افزوده بر ماهیت است.
این نظریه بعدها اساس حکمت متعالیه شد.
ب) برهان واجب‌الوجود
مشهورترین بخش الهیات النجاة همین جاست.
استدلال ابن‌سینا چنین است:
موجودات جهان ممکن‌الوجودند.
ممکن برای تحقق نیازمند علت است.
سلسلهٔ علل نمی‌تواند تا بی‌نهایت ادامه یابد.
پس باید موجودی باشد که وجودش از ذات خودش باشد.
آن موجود، واجب‌الوجود است.
این برهان از درون مفهوم «وجود» آغاز می‌شود و به همین دلیل بسیاری آن را از عمیق‌ترین براهین خداشناسی در تاریخ فلسفه می‌دانند.
ج) صفات واجب
ابن‌سینا از وحدت واجب‌الوجود نتایج مهمی می‌گیرد:
واجب بسیط است.
واجب ترکیب ندارد.
واجب یگانه است.
واجب عقل محض است.
د) نظریهٔ عقول
برای تبیین صدور کثرت از وحدت، ابن‌سینا نظام عقول را مطرح می‌کند:
عقل اول
عقل دوم
…
عقل دهم (عقل فعال)
عقل فعال واسطهٔ افاضهٔ صور علمی بر نفوس انسانی است.
۴. معاد و سعادت
برخلاف تصور رایج، ابن‌سینا در پایان کتاب صرفاً به مباحث انتزاعی نمی‌پردازد.
او سعادت انسان را در:
کمال نفس
تحصیل معرفت
اتصال عقلانی به عالم اعلی
می‌بیند.
نجات حقیقی در نگاه او، رهایی نفس از جهل و وصول به مرتبهٔ عقلانی است. از همین رو نام کتاب را «النجاة» نهاده است.
جایگاه النجاة در میان آثار ابن‌سینا
اگر بخواهیم آثار اصلی ابن‌سینا را رتبه‌بندی آموزشی کنیم:
اثر ویژگی
شفا کامل‌ترین دائرةالمعارف فلسفی
النجاة چکیدهٔ نظام فلسفی ابن‌سینا
اشارات و تنبیهات عمیق‌ترین و پخته‌ترین اثر فلسفی او
دانشنامه علائی بیان ساده‌تر به زبان فارسی